काठमाडौं । विश्व शक्ति सन्तुलनमा तीव्र परिवर्तन भइरहेका बेला नेपालले आफ्नो राष्ट्रिय स्वाभिमान, सार्वभौमिकता र राष्ट्रिय हितलाई केन्द्रमा राखेर कूटनीतिक सम्बन्ध अघि बढाउनुपर्नेमा जोड दिइएको छ। एसियाली मुलुकहरूको आर्थिक तथा राजनीतिक प्रभाव विस्तार हुँदै गएको वर्तमान अवस्थामा नेपालले छिमेकी मुलुक भारत र चीनसँग सन्तुलित, विश्वासपूर्ण र व्यावहारिक सहकार्य गर्नुपर्ने आवश्यकता औँल्याइएको छ।
गणेश अम्गाईंले अनलाइनखबरमा प्रकाशित आफ्नो विचार लेखमार्फत बदलिँदो विश्व व्यवस्थामा नेपालले भूराजनीतिक अवस्थालाई अवसरका रूपमा उपयोग गर्नुपर्ने बताएका छन्। उनका अनुसार भारत र चीन दुवैसँगको घनिष्ठ सम्बन्ध नेपालको आर्थिक विकास, समृद्धि र राष्ट्रिय सुरक्षाका लागि महत्त्वपूर्ण आधार बन्न सक्छ।
विश्व शक्ति सन्तुलनमा एसियाको बढ्दो प्रभाव
आगामी दशकहरूमा विश्वको शक्ति सन्तुलनमा चीन, भारत, इन्डोनेसिया, नाइजेरिया र ब्राजिलजस्ता मुलुकको भूमिका थप महत्त्वपूर्ण बन्न सक्ने लेखमा उल्लेख छ। यी देशसँग विशाल जनसङ्ख्या, प्राकृतिक स्रोत, औद्योगिक क्षमता र ठूलो बजार रहेकाले विश्व अर्थतन्त्रमा उनीहरूको प्रभाव विस्तार हुने सम्भावना छ।
चीनले उत्पादन उद्योग, प्रविधि र पूर्वाधार विकासमा उल्लेखनीय प्रगति गरेको छ भने भारतसँग विशाल युवा जनशक्ति, सूचना प्रविधि, औषधि उत्पादन र सेवाक्षेत्रको सम्भावना छ। त्यस्तै, इन्डोनेसियासँग खनिज तथा प्राकृतिक स्रोत, नाइजेरियासँग ठूलो जनशक्ति र ब्राजिलसँग कृषि तथा ऊर्जा उत्पादनको क्षमता रहेको लेखमा विश्लेषण गरिएको छ।
भारत र चीनसँग सन्तुलित सम्बन्ध आवश्यक
नेपालको भौगोलिक अवस्थिति भारत र चीनजस्ता दुई ठूला उदीयमान शक्तिको बीचमा रहेकाले कूटनीतिक रूपमा विशेष महत्त्व राख्ने लेखकको भनाइ छ।
नेपालले कुनै एक मुलुकको प्रभाव वा दबाबमा पर्नुभन्दा दुवै छिमेकीसँग आपसी सम्मान र पारस्परिक लाभका आधारमा सम्बन्ध विस्तार गर्नुपर्नेमा लेखले जोड दिएको छ।
भारतसँगको व्यापार, पारवहन, ऊर्जा तथा रोजगारीको सम्बन्ध र चीनसँगको पूर्वाधार, प्रविधि तथा व्यापारिक सहकार्यलाई नेपालको आर्थिक विकाससँग जोड्न सकिने सम्भावना रहेको उल्लेख गरिएको छ।
त्यस्तै, विदेशी परियोजना तथा सम्झौता स्वीकार गर्दा त्यसको लागत, प्रतिफल, ऋणको दीर्घकालीन भार र राष्ट्रिय सुरक्षामा पर्ने प्रभावको स्वतन्त्र मूल्याङ्कन गर्नुपर्ने आवश्यकता औँल्याइएको छ।
आन्तरिक उत्पादन र रोजगारीमा जोड दिनुपर्ने
लेखमा नेपालको समृद्धिका लागि बाह्य कूटनीति मात्र पर्याप्त नहुने उल्लेख गर्दै आन्तरिक आर्थिक रूपान्तरणलाई पनि प्राथमिकता दिनुपर्ने बताइएको छ।
जलविद्युत्, कृषि आधुनिकीकरण, पर्यटन, सूचना प्रविधि र घरेलु उद्योगमा लगानी विस्तार गर्न सके नेपालले आफ्नो आर्थिक सम्भावनालाई वास्तविक उपलब्धिमा बदल्न सक्ने लेखकको विश्लेषण छ।
कच्चा पदार्थ निर्यात गर्ने अवस्थाबाट मूल्य अभिवृद्धि हुने उत्पादनमुखी अर्थतन्त्रतर्फ अघि बढ्नुपर्ने र देशभित्रै पर्याप्त रोजगारी सिर्जना गर्नुपर्नेमा पनि जोड दिइएको छ। यसले युवाको विदेश पलायन कम गर्न र उनीहरूको सीप तथा क्षमतालाई राष्ट्रिय विकासमा उपयोग गर्न सहयोग पुग्ने लेखमा उल्लेख छ।
राष्ट्रिय हितलाई केन्द्रमा राखेर कूटनीति अघि बढाउन सुझाव
बदलिँदो विश्व व्यवस्थामा नेपालले आफ्नो स्वतन्त्र परराष्ट्र नीति कायम राख्दै सबै मुलुकसँग सहकार्य विस्तार गर्नुपर्ने लेखको निष्कर्ष छ।
राष्ट्रिय सुरक्षा केवल सैनिक शक्तिमा मात्र निर्भर नहुने भन्दै बलियो अर्थतन्त्र, खाद्य सुरक्षा, ऊर्जा उपलब्धता, विविध व्यापारिक मार्ग र राजनीतिक स्थिरतालाई पनि सुरक्षाका महत्त्वपूर्ण आधारका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ।
नेपालले भारत वा चीनमध्ये कुनै एकको विरोधमा नभई दुवैसँग विश्वासपूर्ण र सन्तुलित सम्बन्ध कायम गर्दै आफ्नै राष्ट्रिय प्राथमिकता तथा हितअनुसार निर्णय लिनुपर्ने लेखक अम्गाईंको निष्कर्ष छ।