दर खाँदै नेपाली नारी, आजदेखि सुरु भयो हरितालिका तीज

1.1k Shares

काठमाडौँ । नेपाली महिलाको प्रमुख पर्व हरितालिका (तीज) आजदेखि औपचारिक रूपमा सुरु हुँदैछ। तीजको व्रत बस्नुअघि आज नेपाली नारीले दर खाने तयारी गरेका छन्। माइती तथा दाजुभाइले चेलीबेटी, दिदीबहिनीलाई बोलाएर दर खुवाउने परम्परा नेपाली समाजमा रहँदै आएको छ।

भाद्र शुक्ल द्वितीयाका दिन बेलुकी दर खाने र त्यसको भोलिपल्ट तृतीयाका दिन हरितालिका तीजको व्रत बस्ने धार्मिक परम्परा छ। निराहार व्रत बस्ने भएकाले अघिल्लो दिन बर्तालुले शक्ति सञ्चयका लागि पौष्टिक तथा आडिलो परिकार खाने गर्छन्।

धर्मशास्त्रविद्हरूका अनुसार दरमा दूधबाट बनेका शुद्ध परिकार, घिउ, गहुँको रोटी लगायतका खाद्य सामग्री खाने चलन छ। दर रात छिप्पिनुअघि नै खाइसक्नुपर्ने शास्त्रीय मान्यता रहेको बताइन्छ।

माइती र चेलीबीचको आत्मीयता

तीजको दर खाने परम्पराले धार्मिक पक्षसँगै नेपाली समाजमा पारिवारिक आत्मीयता र माइती–चेलीबीचको सम्बन्धलाई पनि जोड्दै आएको छ। विवाहित छोरी तथा दिदीबहिनीलाई माइतीले बोलाएर दर खुवाउने, भेटघाट गर्ने र सुखदुःख साटासाट गर्ने चलन छ।

तीजलाई महिलाले वर्षभरि भोगेका सुखदुःख, पीडा र सामाजिक अवस्थालाई गीत तथा अभिव्यक्तिमार्फत सार्वजनिक गर्ने अवसरका रूपमा पनि लिने गरेका छन्। विशेषगरी जन्मघर छाडेर कर्मघर पुगेका महिलाले आफ्ना अनुभव र भावनालाई तीजका गीतमार्फत पोख्ने परम्परा पुरानो हो।

महिनौँअघिदेखि दर खाने चलनप्रति चिन्ता

पछिल्ला वर्षमा भने तीजको मौलिक संस्कृतिमा परिवर्तन आएको भन्दै संस्कृतिविद् तथा समाजशास्त्रीहरूले चिन्ता व्यक्त गर्दै आएका छन्। तीज आउनुभन्दा धेरै अघिदेखि नै दर खाने कार्यक्रम आयोजना गर्ने, महँगा गरगहना तथा पोसाक प्रदर्शन गर्ने र अत्यधिक तडकभडक गर्ने प्रवृत्ति बढेको उनीहरूको भनाइ छ।

शास्त्रीय मान्यताअनुसार तीजको व्रतको अघिल्लो दिन अर्थात् भाद्र शुक्ल द्वितीयाको बेलुकी दर खाने समय हो। तर पछिल्लो समय यसको सीमा नाघेर हप्तौँ तथा महिनौँअघिदेखि दर खाने कार्यक्रम हुन थालेका छन्।

यस्ता गतिविधिले आर्थिक रूपमा कमजोर वर्गमा अनावश्यक दबाब र हीनभावना सिर्जना गर्न सक्ने भन्दै तीजलाई देखासिकी र प्रतिस्पर्धाभन्दा मौलिकता, पारिवारिक आत्मीयता र सांस्कृतिक मूल्यसँग जोडेर मनाउनुपर्नेमा जोड दिइएको छ।

चार दिनसम्म चल्छ तीज

आज दर खाएपछि तीज पर्वको मुख्य धार्मिक अनुष्ठान सुरु हुनेछ। भाद्र शुक्ल तृतीयाका दिन महिलाले हरितालिका व्रत बस्नेछन्। त्यसपछि चौथीका दिन गणेशको पूजा गरिन्छ भने पञ्चमीका दिन स्नान गरी अरुन्धतीसहित सप्तऋषिको पूजा गरेपछि तीज पर्व समापन हुने धार्मिक परम्परा छ।

तीजका अवसरमा पशुपतिनाथसहित देशभरका शिवालयमा महिलाको ठूलो भीड लाग्ने गर्छ। व्रतालु महिलाले शिव–पार्वतीको पूजा आराधना गर्दै आफ्नो पारिवारिक सुख, समृद्धि तथा मनोकांक्षा पूरा होस् भन्ने कामना गर्ने गर्छन्।

पार्वतीसँग जोडिएको तीजको धार्मिक मान्यता

हरितालिका तीजको पौराणिक सम्बन्ध भगवान् शिव र पार्वतीसँग जोडिएको छ। धार्मिक ग्रन्थमा उल्लेख भएअनुसार पार्वतीले भगवान् शिवलाई पति पाउने उद्देश्यले कठोर तपस्या गरेकी थिइन्।

पार्वतीका पिता हिमालयले उनको इच्छाविपरीत विष्णुसँग विवाह गराउन खोजेपछि साथीहरूले उनलाई लुकाएर सुरक्षित स्थानमा लगेका थिए। त्यही क्रममा पार्वतीले निराहार व्रत तथा तपस्या गरी शिवलाई पति रूपमा प्राप्त गरेको धार्मिक विश्वास छ।

साथीहरूले पार्वतीलाई हरण गरी लुकाएकाले यस पर्वको नाम ‘हरितालिका’ रहेको धार्मिक व्याख्या पाइन्छ। यही पौराणिक घटनाको सम्झनामा भाद्र शुक्ल तृतीयाका दिन महिलाले हरितालिका व्रत बस्ने परम्परा चलेको मानिन्छ।

पछिल्लो समय तीज नेपालमा मात्र सीमित नरही प्रवासी नेपाली समुदाय हुँदै भारतका केही क्षेत्रमा समेत मनाउन थालिएको छ। सञ्चारमाध्यम तथा सामाजिक सञ्जालको विस्तारसँगै तीजका गीत, नृत्य र सांस्कृतिक गतिविधिको प्रचार पनि व्यापक बनेको छ।

तीजसँगै नेपाली समाजमा पर्वको माहोल थप बाक्लिँदै जान्छ। तीजपछि दसैँ र तिहारजस्ता ठूला पर्व नजिकिँदै जाने भएकाले नेपालीहरूको सांस्कृतिक चक्रमा तीजलाई पर्वको सुरुवाती उत्सवका रूपमा समेत हेर्ने गरिन्छ।

सम्बन्धित समाचार