काठमाडौँ । भोटेकोसी बाढीले ठूलो मानवीय तथा भौतिक क्षति पुर्याएपछि विपद् पूर्वसूचना प्रणालीलाई थप प्रभावकारी बनाउन विज्ञहरूले जोड दिएका छन्।
विपद् आउनुअघि नै जोखिममा रहेका नागरिकसम्म सूचना पुर्याउन सकिए मानवीय क्षति उल्लेख्य रूपमा घटाउन सकिने भन्दै विज्ञहरूले पूर्वसूचना प्रणालीलाई प्रविधिमैत्री, भरपर्दो र स्थानीय तहसम्म प्रभावकारी बनाइनुपर्ने बताएका हुन्।
विज्ञहरूका अनुसार अहिले विभिन्न निकायले छुट्टाछुट्टै रूपमा सूचना संकलन तथा प्रवाह गरिरहेका छन्। यस्तो प्रणालीलाई एकीकृत गर्दै वास्तविक समयको सूचना तत्काल सम्बन्धित क्षेत्रका नागरिकसम्म पुर्याउने संयन्त्र विकास गर्न आवश्यक छ।
विशेषगरी बाढी, पहिरो, हिमपहिरो, हिमताल विस्फोट, भारी वर्षा, चट्याङलगायत बहुविपद्का लागि एउटै प्रभावकारी पूर्वसूचना प्रणाली विकास गर्नुपर्ने सुझाव विज्ञहरूले दिएका छन्। नेपालमा बाढी तथा मौसमजन्य जोखिमका क्षेत्रमा एसएमएसमार्फत सूचना पठाउने व्यवस्था रहे पनि त्यसलाई थप आधुनिक र विश्वसनीय बनाउनुपर्ने देखिएको छ।
हिमाली क्षेत्रमा हुने कतिपय विपद्को प्रभाव सीमापारसम्म पर्ने भएकाले नेपालले छिमेकी मुलुकसँग पनि पूर्वसूचना आदानप्रदानको प्रभावकारी संयन्त्र बनाउनुपर्ने विज्ञहरूको सुझाव छ।
उच्च हिमाली क्षेत्रमा भारी वर्षा, हिमपहिरो वा हिमतालसँग सम्बन्धित घटना हुँदा त्यसको सूचना तल्लो तटीय क्षेत्रमा समयमै पुर्याउन सके मानिसलाई सुरक्षित स्थानमा सार्न तथा महत्वपूर्ण सामान जोगाउन पर्याप्त समय मिल्न सक्छ।
त्यसका लागि कूटनीतिक र प्राविधिक तहमा समन्वय बढाउँदै सीमापार पूर्वसूचना केन्द्र तथा सूचना आदानप्रदान प्रणाली विकास गर्नुपर्नेमा विज्ञहरूले जोड दिएका छन्।
विपद्का बेला निश्चित भौगोलिक क्षेत्रमा रहेका सबै मोबाइल उपकरणमा एकैपटक चेतावनी सन्देश पठाउन सकिने ‘सेल ब्रोडकास्ट’ प्रविधि नेपालमा प्रभावकारी हुन सक्ने विज्ञहरूको सुझाव छ।
यस प्रणालीमार्फत मोबाइल नम्बर वा व्यक्तिगत विवरणमा निर्भर नभई जोखिममा परेको निश्चित क्षेत्रमा रहेका मोबाइल उपकरणमा तत्काल चेतावनी पठाउन सकिन्छ। विपद्को समयमा ठूलो संख्यामा नागरिकलाई एकैपटक सचेत गराउन यस्तो प्रविधि उपयोगी हुने देखिन्छ।
विज्ञहरूले पूर्वसूचना जारी गरेपछि त्यसलाई कार्यान्वयनमा लैजाने स्थानीय संयन्त्र पनि उत्तिकै बलियो हुनुपर्ने बताएका छन्।
जोखिमयुक्त बस्तीको पहिचान, सुरक्षित स्थानको पूर्वतयारी, स्थानीय स्वयंसेवकको परिचालन, साइरन तथा सञ्चार उपकरणको व्यवस्था र नागरिकलाई नियमित अभ्यास गराउने कामलाई प्राथमिकता दिनुपर्ने उनीहरूको सुझाव छ।
यसका साथै तीनै तहका सरकार, सुरक्षा निकाय, जल तथा मौसम विज्ञान विभाग, राष्ट्रिय विपद् जोखिम न्यूनीकरण तथा व्यवस्थापन प्राधिकरण र स्थानीय समुदायबीच तत्काल सूचना आदानप्रदान हुने संयन्त्र आवश्यक रहेको विज्ञहरूले औँल्याएका छन्।
भोटेकोसी बाढीले पूर्वसूचना प्रणालीमा रहेका कमजोरीलाई थप उजागर गरेकाले अब प्रणाली विस्तार मात्र नभई त्यसको विश्वसनीयता, गति र नागरिकसम्म सूचना पुग्ने प्रभावकारितामा ध्यान दिनुपर्ने विज्ञहरूको निष्कर्ष छ।