काठमाडौं । राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा) का सांसद हरि ढकालले सिंहदरबारको नाम परिवर्तन गर्नुपर्ने धारणा राखेपछि नेपालको प्रमुख प्रशासनिक केन्द्र सिंहदरबारको इतिहास, पहिचान र सान्दर्भिकतामाथि बहस सुरु भएको छ।
प्रतिनिधिसभाको राज्य व्यवस्था तथा सुशासन समितिका सभापतिसमेत रहेका ढकालले राजनीतिक परिवर्तनपछि देशका विभिन्न स्थान तथा विमानस्थलको नाम परिवर्तन भए पनि सिंहदरबारको नाम भने यथावत् रहेको भन्दै प्रश्न उठाएका थिए।
उनले नेपालमा सिंह नपाइने तर्क गर्दै सिंहदरबारको नाम परिवर्तन गरेर ‘अनामनगर दरबार’ राख्न सकिने धारणा सार्वजनिक गरेका छन्। उनको अभिव्यक्तिपछि सिंहदरबारको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि र यसको नामको सान्दर्भिकताबारे सामाजिक सञ्जाल तथा सार्वजनिक वृत्तमा बहस चर्किएको छ।

सिंहदरबारको इतिहास तत्कालीन राणा प्रधानमन्त्री चन्द्रशमशेरसँग जोडिन्छ। सुरुमा उनले आफ्नो निजी निवासका रूपमा यो विशाल दरबार निर्माण गराएका थिए।
निर्माण पूरा हुँदा सिंहदरबारमा करिब १ हजार ७ सय कोठा रहेको उल्लेख पाइन्छ। दरबार निर्माणमा त्यतिबेला ठूलो रकम खर्च भएको थियो। यसको वास्तुकलामा युरोपेली प्रभाव देखिन्थ्यो भने दरबारभित्र विभिन्न कलात्मक सामग्री तथा सजावट प्रयोग गरिएको थियो।
सिंहदरबार केवल आवासीय भवन थिएन। राणा शासनको शक्ति र वैभव प्रदर्शन गर्ने महत्वपूर्ण केन्द्रका रूपमा समेत यसले आफ्नो पहिचान बनाएको थियो।
सुरुवातमा निजी निवासका रूपमा निर्माण गरिएको भए पनि पछि सिंहदरबारको भूमिका परिवर्तन हुँदै गयो। चन्द्रशमशेरले सरकारी ढुकुटीबाट रकम लिएर सरकारलाई नै दरबार बिक्री गरेको इतिहाससमेत उल्लेख गरिएको छ।
राणा शासनको अन्त्यपछि भने सिंहदरबारको स्वरूप र भूमिका पूर्ण रूपमा परिवर्तन भयो। विसं २००७ सालको राजनीतिक परिवर्तनपछि यो सरकारी स्वामित्वमा आयो र सरकारी सचिवालय तथा राज्य सञ्चालनको प्रमुख केन्द्रका रूपमा स्थापित भयो।
त्यसपछि सिंहदरबारबाट प्रधानमन्त्री तथा मन्त्रिपरिषद्को कार्यालयसहित विभिन्न मन्त्रालय र सरकारी निकायको काम सञ्चालन हुन थाल्यो। संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र स्थापना भएपछि पनि यो नेपालको प्रशासनिक तथा राजनीतिक शक्तिको प्रमुख केन्द्रकै रूपमा रहँदै आएको छ।
सिंहदरबारले आफ्नो लामो इतिहासमा विभिन्न राजनीतिक परिवर्तनसँगै प्राकृतिक तथा मानवीय घटनाको पनि सामना गरेको छ।
विसं २०३० असार २५ गते सिंहदरबारमा ठूलो आगलागी भएको थियो। विद्युत् सर्टका कारण भएको भनिएको उक्त आगलागीबाट भवनको ठूलो भागमा क्षति पुगेको थियो भने महत्वपूर्ण सरकारी कागजात तथा दस्तावेजसमेत नष्ट भएका थिए। आगलागीपछि सिंहदरबारका कतिपय सरकारी कार्यालय अन्यत्र सारिएका थिए।
पछि सिंहदरबारको बाँकी संरचना संरक्षण गर्दै क्षतिग्रस्त भागको पुनर्निर्माण गरिएको थियो। मूल वास्तुकलालाई सकेसम्म कायम राख्ने प्रयास गरिए पनि केही मौलिक संरचना तथा सजावट भने गुमेका थिए।
सिंहदरबारले नेपालको राजनीतिक इतिहासका अनेक उतारचढाव नजिकबाट देखेको छ। राणा शासनको निरंकुश सत्तादेखि २००७ सालको राजनीतिक परिवर्तन, पञ्चायत व्यवस्था, बहुदलीय प्रजातन्त्र, गणतन्त्र हुँदै संघीय लोकतान्त्रिक शासन प्रणालीसम्म सिंहदरबार राज्य सञ्चालनको केन्द्रका रूपमा रहँदै आएको छ।
राणा शासनविरुद्ध संघर्ष गरेका चार सहिद-दशरथ चन्द, धर्मभक्त माथेमा, शुक्रराज शास्त्री र गंगालाल श्रेष्ठ-लाई मृत्युदण्ड दिने फैसला पनि सिंहदरबारबाटै सुनाइएको इतिहास उल्लेख छ। यस अर्थमा सिंहदरबार एउटा भवन मात्र नभई नेपालको राजनीतिक, प्रशासनिक र सामाजिक रूपान्तरणको साक्षीसमेत हो।
सिंहदरबारको नाम परिवर्तन गर्ने सांसद ढकालको प्रस्तावले भने यसको ऐतिहासिक विरासत र वर्तमान पहिचानबीचको सम्बन्धबारे नयाँ बहस जन्माएको छ।
ढकालले ‘सिंह’ नेपालको प्राकृतिक परिवेशमा नपाइने र सिंहदरबारको नाम तथा यसको पुरानो कार्यशैलीमा राणाकालीन सत्ताको छाप देखिने तर्क गरेका छन्। उनले गणतान्त्रिक नेपालको प्रशासनिक केन्द्रको स्वरूप र भाषामा पनि परिवर्तन आवश्यक रहेको बताएका छन्।
तर सिंहदरबारको इतिहास हेर्दा यसको नाम र भवन नेपालको शासन व्यवस्थाको लामो यात्रासँग गाँसिइसकेको देखिन्छ। राणाहरूको निजी दरबारबाट सुरु भएको यसको यात्रा अहिले संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र नेपालको प्रशासनिक केन्द्रसम्म आइपुगेको छ।
त्यसैले सिंहदरबारको नाम परिवर्तन गर्ने बहस केवल एउटा भवनको नाम परिवर्तन गर्ने विषयमा सीमित नरही इतिहास, विरासत, राजनीतिक परिवर्तन र नयाँ नेपालको पहिचानबीचको सम्बन्धबारेको बहसका रूपमा समेत देखिएको छ।
एक शताब्दीभन्दा लामो समयदेखि नेपालको राजनीतिक परिवर्तनको साक्षी बनेर उभिएको सिंहदरबार आज पनि देशको शासन सञ्चालनको प्रमुख प्रतीकका रूपमा कायम छ।