काठमाडौँ । सन् २००१ सेप्टेम्बर ११ मा अमेरिकामाथि भएको आतंकवादी आक्रमणलाई आज २५ वर्ष पूरा भएको छ। अलकायदाका १९ आतंकवादीले चार यात्रुवाहक विमान अपहरण गरी न्यूयोर्कस्थित विश्व व्यापार केन्द्रका दुई टावर, वासिङ्टनस्थित पेन्टागन र पेन्सिलभेनियाको एउटा मैदानलाई निशाना बनाउँदा करिब ३ हजार मानिसको ज्यान गएको थियो।
यो आक्रमण अमेरिकाका लागि केवल एउटा आतंकवादी घटना थिएन। यसले अमेरिकी गुप्तचर संयन्त्र, राष्ट्रिय सुरक्षा नीति, विदेश नीति, विमानस्थल सुरक्षा र आतंकवादविरुद्धको रणनीतिलाई नै पुनर्गठन गर्यो। २५ वर्षपछि मुख्य प्रश्न फेरि उभिएको छ—अमेरिकाले ९/११ बाट वास्तवमा के सिक्यो र अझै के सिक्न बाँकी छ ?
९/११ आयोगको निष्कर्षअनुसार आक्रमणअघि अमेरिकी सरकारसँग अलकायदाबारे विभिन्न सूचना थिए। समस्या सूचना पूर्ण रूपमा नहुनु मात्र थिएन; विभिन्न निकायमा रहेका सूचनालाई एउटै तस्वीरमा जोडेर तत्काल कारबाही गर्ने क्षमता कमजोर थियो।
सीआईए, एफबीआई, रक्षा विभाग र अन्य सुरक्षा निकायबीच सूचनाको आदानप्रदान पर्याप्त प्रभावकारी थिएन। आयोगले अमेरिकी गुप्तचर समुदायको संरचना अत्यधिक जटिल र विभाजित रहेको उल्लेख गर्दै साझा लक्ष्यमा संयुक्त रूपमा काम गर्ने प्रणाली आवश्यक रहेको औँल्याएको थियो।
त्यसैगरी, एफबीआईसँग फिल्डमा रहेका एजेन्टहरूको जानकारीलाई राष्ट्रिय प्राथमिकतासँग प्रभावकारी रूपमा जोड्ने क्षमता कमजोर रहेको र हवाई सुरक्षातर्फ पनि आत्मघाती विमान अपहरणको सम्भावनालाई पर्याप्त गम्भीरतापूर्वक नलिइएको आयोगले उल्लेख गरेको थियो।
९/११ पछि अमेरिकाले गुप्तचर संयन्त्रलाई पुनर्गठन गर्यो। सन् २००४ को इन्टेलिजेन्स रिफर्म एन्ड टेररिजम प्रिभेन्सन एक्टपछि नेसनल इन्टेलिजेन्स डाइरेक्टरको पद सिर्जना गरियो र नेसनल काउन्टर टेररिज्म सेन्टर स्थापना गरियो। यसको उद्देश्य विभिन्न सुरक्षा तथा गुप्तचर निकायबीच समन्वय बढाउनु थियो।
अर्थात् ९/११ ले अमेरिकी गुप्तचरलाई एउटा महत्वपूर्ण पाठ सिकायो—खुफिया सूचना संकलन गर्नु मात्रै पर्याप्त हुँदैन, सही समयमा सही निकायसम्म पुर्याएर निर्णयमा बदल्न सक्ने संरचना पनि आवश्यक हुन्छ।
९/११ आयोगले त्यसअघि अमेरिकी सुरक्षा प्रणालीमा रहेको अर्को कमजोरीलाई ‘failure of imagination’ अर्थात् सम्भावित खतराको नयाँ स्वरूप कल्पना गर्न नसक्नु भनेको थियो।
अमेरिकी सुरक्षा संयन्त्र विगतका अनुभवअनुसार तयार थियो। विमान अपहरण भए पनि यात्रु र विमानलाई बन्धक बनाएर माग राख्ने परम्परागत ढाँचामै सोचिएको थियो। आतंकवादीले विमानलाई नै हतियारका रूपमा प्रयोग गर्न सक्छन् भन्ने सम्भावनालाई पर्याप्त प्राथमिकता दिइएन।
यसबाट अमेरिकी गुप्तचरले सिकेको अर्को पाठ हो—शत्रुले विगत दोहोर्याउँछ भनेर सुरक्षा योजना बनाउन हुँदैन।
तर आजको सुरक्षा वातावरण २००१ को भन्दा फरक छ। अलकायदाको मूल संरचना कमजोर भए पनि आतंकवादी संगठनहरू क्षेत्रीय शाखा, अनलाइन प्रचार, सामाजिक सञ्जाल र साना ‘सेल’मार्फत सक्रिय रहने जोखिम कायमै छ। हालका विश्लेषणहरूले अलकायदा तथा इस्लामिक स्टेटसँग सम्बन्धित समूहहरू विशेषगरी अस्थिर क्षेत्रहरूमा अझै चुनौती बनेको औँल्याएका छन्।
त्यससँगै अमेरिकी गुप्तचरका लागि नयाँ प्रश्न थपिएको छ—एआई, साइबर हमला, ड्रोन, गलत सूचना, डिजिटल कट्टरपन्थ र एक्लै प्रेरित हिंसालाई कसरी पहिचान गर्ने ?
पहिले खतरा पहिचान गर्न विदेशी आतंकवादी संगठनको गतिविधि पछ्याउनु मुख्य चुनौती थियो। अहिले केही खतरा डिजिटल प्लेटफर्मबाट फैलिन सक्छ, अपराधी वा आतंकवादीले अत्यन्तै कम पूर्वसूचना छाड्न सक्छन् र कृत्रिम बुद्धिमत्ताले प्रचार तथा भर्तीलाई थप प्रभावकारी बनाउन सक्छ।
९/११ पछिको अर्को ठूलो बहस राष्ट्रिय सुरक्षा र नागरिक स्वतन्त्रताबीचको सन्तुलन हो। आतंकवाद रोक्ने नाममा अमेरिकी सरकारले व्यापक निगरानी अधिकार विस्तार गर्यो। तर त्यसले गोपनीयता र नागरिक अधिकारसम्बन्धी गम्भीर प्रश्न पनि जन्मायो।
त्यसैले २५ वर्षपछि अमेरिकी गुप्तचरका लागि चुनौती केवल ‘आक्रमण कसरी रोक्ने ?’ भन्ने छैन। प्रश्न यो पनि हो—आक्रमण रोक्दा लोकतान्त्रिक समाजका आधारभूत स्वतन्त्रता कति सुरक्षित राख्न सकिन्छ ?
९/११ पछिको अमेरिकी प्रतिक्रिया अफगानिस्तानमा युद्धसम्म पुग्यो र त्यसपछि इराक युद्ध पनि सुरु भयो। यी सैन्य अभियानले आतंकवादविरुद्ध अमेरिकी क्षमता विस्तार गरे पनि लामो युद्धको आर्थिक, मानवीय र राजनीतिक मूल्य निकै ठूलो रह्यो। २५ वर्षपछि धेरै विश्लेषकले प्रश्न उठाइरहेका छन्—आतंकवादलाई सैन्य शक्तिले मात्र पराजित गर्न सकिन्छ कि राजनीतिक, सामाजिक र आर्थिक रणनीति पनि उत्तिकै आवश्यक छ ?
यस अर्थमा ९/११ को सबैभन्दा ठूलो पाठ सायद यही हो—गुप्तचरको सफलता भनेको धेरै सूचना जम्मा गर्नु मात्र होइन; सही खतरा पहिचान गर्नु, संस्थाबीच सूचना जोड्नु, असम्भवजस्तो देखिने सम्भावनालाई पनि सोच्नु र प्रतिक्रियाले सिर्जना गर्ने अर्को जोखिमको अनुमान गर्नु हो।
२५ वर्षपछि अमेरिकाले धेरै सुधार गरेको छ। तर आतंकवादको स्वरूप बदलिँदै जाँदा ‘अर्को ९/११ कस्तो देखिन सक्छ ?’ भन्ने प्रश्नको उत्तर खोजिरहनु नै अमेरिकी गुप्तचरका लागि अझै बाँकी रहेको सबैभन्दा ठूलो पाठ हो।