एजेन्सी । पछिल्ला केही वर्षयता विश्वभरि ‘आइस बाथ’ (Ice Bath) वा ‘कोल्ड वाटर इमर्सन’ (Cold Water Immersion) को लोकप्रियता तीव्र रूपमा बढेको छ।
केही वर्षअघिसम्म व्यावसायिक खेलाडी र उच्चस्तरीय खेल प्रशिक्षण केन्द्रमा सीमित रहेको यो अभ्यास अहिले स्वास्थ्यप्रेमी, फिटनेस उत्साही, व्यवसायी, कलाकार र सर्वसाधारणमाझ समेत फैलिएको छ।
सामाजिक सञ्जालमा दैनिकजसो बरफ मिसिएको पानीमा डुबेर बस्ने भिडियोहरू सार्वजनिक भइरहेका छन्। आइस बाथका समर्थकहरूले यसले शरीरको सूजन घटाउने, मांसपेशीको दुखाइ कम गर्ने, मानसिक स्वास्थ्य सुधार्ने, रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता बढाउने र शरीरलाई ऊर्जावान बनाउने दाबी गर्छन्।
तर चिकित्सा विज्ञानले यी सबै दाबीलाई समान रूपमा स्वीकार गरेको छैन। केही फाइदाहरूमा बलियो वैज्ञानिक प्रमाण छन् भने धेरै दाबी अझै अनुसन्धानकै चरणमा छन्।
यस लेखमा आइस बाथको इतिहास, यसको विकास, वैज्ञानिक अध्ययनबाट प्राप्त निष्कर्ष, सम्भावित स्वास्थ्य लाभ, जोखिम र विशेषज्ञहरूको सुझावलाई समेटिएको छ।
चिसो पानीको प्रयोग उपचारका रूपमा नयाँ अवधारणा होइन। यसको इतिहास प्राचीन सभ्यतासम्म पुग्छ।
प्राचीन ग्रीसमा चिकित्सक Hippocrates ले चिसो पानीले शरीरलाई सक्रिय बनाउन सहयोग गर्ने विश्वास व्यक्त गरेका थिए। रोमन सभ्यतामा तातो स्नानपछि चिसो पानीमा डुब्ने परम्परा थियो।
उत्तर युरोपका फिनल्यान्ड, स्विडेन र नर्वे जस्ता देशहरूमा साउनापछि बरफ जमेको ताल वा नदीमा डुब्ने संस्कृतिले आजसम्म निरन्तरता पाएको छ। रुसमा पनि धार्मिक तथा सांस्कृतिक अवसरमा बरफ फुटाएर नदीमा स्नान गर्ने परम्परा रहिआएको छ।
आधुनिक चिकित्सा र खेल विज्ञानमा भने सन् १९७०–८० को दशकदेखि व्यावसायिक खेलाडीहरूको रिकभरीका लागि आइस बाथको प्रयोग व्यवस्थित रूपमा सुरु भएको मानिन्छ।
सामान्यतया १० देखि १५ डिग्री सेल्सियसभन्दा कम तापक्रमको पानीमा २ देखि १० मिनेटसम्म शरीर डुबाएर बस्ने अभ्यासलाई आइस बाथ भनिन्छ।
व्यायामपछि शरीरलाई चिसो पानीमा राख्दा रक्तनलीहरू अस्थायी रूपमा साँघुरिन्छन्। शरीर बाहिर निस्किएपछि ती पुनः फैलिन्छन्, जसले रक्तसञ्चारमा परिवर्तन ल्याउन सक्छ। यही प्रक्रियाले सूजन कम गर्न र मांसपेशीको पुनःस्थापनामा सहयोग पुग्ने विश्वास गरिन्छ।
हालसम्म उपलब्ध अनुसन्धानमध्ये सबैभन्दा बलियो प्रमाण व्यायामपछि हुने मांसपेशी दुखाइ (Delayed Onset Muscle Soreness–DOMS) कम गर्न सम्बन्धित छ।
धेरै क्लिनिकल अध्ययनले कडा व्यायामपछि सीमित समयको आइस बाथले मांसपेशीको पीडा केही हदसम्म कम गर्न सहयोग गर्न सक्ने देखाएका छन्। त्यसैले विश्वका धेरै फुटबल, रग्बी, क्रिकेट तथा एथलेटिक्स टोलीले प्रतियोगितापछि यसलाई रिकभरी प्रक्रियाको हिस्सा बनाएका छन्।
चिसो तापक्रमले रक्तनलीहरू संकुचित बनाउँछ। यसले अस्थायी रूपमा सूजन कम गर्न मद्दत गर्न सक्छ। त्यसैले चोटपटकपछिको प्रारम्भिक अवस्थामा चिसोको प्रयोग सामान्य उपचारको रूपमा पनि गरिन्छ।
यद्यपि लामो समयसम्म बारम्बार प्रयोग गर्दा मांसपेशीको प्राकृतिक अनुकूलन प्रक्रियामा असर पर्न सक्ने केही अध्ययनहरूले संकेत गरेका छन्।
चिसो पानीमा प्रवेश गर्दा शरीरले एड्रेनालिन, नोरेपिनेफ्रिन र डोपामिनजस्ता न्यूरोकेमिकल पदार्थको स्राव बढाउन सक्छ। यसका कारण केही व्यक्तिले बढी सतर्कता, ऊर्जा र ताजापन महसुस गर्ने गरेका छन्।
तर डिप्रेसन, चिन्ता वा अन्य मानसिक रोगको उपचारका रूपमा आइस बाथ प्रभावकारी भएको पुष्टि गर्ने पर्याप्त वैज्ञानिक प्रमाण भने हाल उपलब्ध छैन।
केही प्रारम्भिक अध्ययनहरूले नियमित चिसो पानीको अभ्यास गर्ने व्यक्तिहरूमा सामान्य संक्रमण केही कम देखिएको उल्लेख गरेका छन्। तर यसको प्रत्यक्ष कारण आइस बाथ नै हो भन्ने निष्कर्षमा पुग्न पर्याप्त प्रमाण छैन।
चिसो वातावरणमा शरीरले ताप उत्पादन गर्न बढी ऊर्जा खर्च गर्छ। यसले केही क्यालोरी खर्च हुन सक्छ।
तर केवल आइस बाथ गरेर उल्लेखनीय तौल घट्ने वा बोसो पग्लिने दाबीलाई वैज्ञानिक प्रमाणले समर्थन गर्दैन। तौल नियन्त्रणका लागि सन्तुलित आहार र नियमित व्यायाम नै सबैभन्दा प्रभावकारी उपाय मानिन्छ।
आइस बाथ सबैका लागि सुरक्षित हुँदैन। अचानक अत्यधिक चिसो पानीमा प्रवेश गर्दा शरीरमा ‘कोल्ड शक रेस्पोन्स’ हुन सक्छ। यसले मुटुको धड्कन र रक्तचाप एक्कासि बढाउन सक्छ। संवेदनशील व्यक्तिमा यसले गम्भीर समस्या निम्त्याउन सक्छ।
लामो समय चिसो पानीमा बस्दा शरीरको तापक्रम अत्यधिक घटेर हाइपोथर्मिया हुन सक्छ। अत्यधिक चिसोले हातखुट्टा सुन्निने, श्वासप्रश्वासमा कठिनाइ हुने तथा बेहोस हुने जोखिम पनि रहन्छ।
निम्न अवस्थाका व्यक्तिले चिकित्सकको सल्लाहबिना आइस बाथ गर्नु उपयुक्त मानिँदैन–
नेपालमा पनि पछिल्ला वर्षहरूमा जिम, फिटनेस सेन्टर, ट्रेकिङ समुदाय तथा साहसिक खेलमा संलग्न व्यक्तिहरूमाझ आइस बाथ लोकप्रिय बन्दै गएको छ। केही वेलनेस सेन्टरहरूले व्यावसायिक रूपमा कोल्ड प्लन्ज सेवा उपलब्ध गराउन थालेका छन्।
यद्यपि नेपालमा यसको दीर्घकालीन स्वास्थ्य प्रभावबारे विस्तृत अनुसन्धान भने भएको छैन।
उपलब्ध वैज्ञानिक प्रमाणका आधारमा आइस बाथले विशेषगरी कडा व्यायामपछि हुने मांसपेशी दुखाइ र सूजन केही हदसम्म कम गर्न सहयोग गर्न सक्छ। तर यसले सबै रोग निको पार्छ, रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता अत्यधिक बढाउँछ वा तौल घटाउँछ भन्ने दाबीलाई पर्याप्त वैज्ञानिक आधारले पुष्टि गरेको छैन।
विशेषज्ञहरूका अनुसार आइस बाथलाई चमत्कारी उपचारका रूपमा होइन, आवश्यक परे सीमित उद्देश्यका लागि अपनाइने सहायक विधिका रूपमा बुझ्नुपर्छ। सन्तुलित आहार, नियमित व्यायाम, पर्याप्त निद्रा र स्वस्थ जीवनशैली नै दीर्घकालीन स्वास्थ्यका मुख्य आधार हुन्।



